برنامه ریزی راهبردی ملی زیست فناوری
سوابق تدوین سند
سند ملی زیست فناوری نتیجه تلاش نزدیک به ۲۰۰ نفر از متخصصین و مدیران مرتبط با موضوع است که به پیشنهاد و تصویب کمیته ملی زیست فناوری در طول دو سال کار مستمر در چهارچوب پروژه تدوین راهبرد ملی زیست فناوری در مرکز ملی تحقیقات مهندسی ژنتیک و تکنولوژی زیستی تهیه و تدوین شده است. این سند در تاریخ ۸/۵/۸۲شمسی توسط آقای دکتر مصطفی معین وزیر محترم وقت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری در هیأت دولت مطرح و مورد بحث و بررسی قرار گرفت و طبق دستور ریاست محترم جمهوری اسلامی ایران به منظور حصول اطمینان از اعمال نظرات کلیه دستگاههای ذیربط، مجددا در ۱۱ جلسه کاری به صورت کارگاههای یک روزه توسط نمایندگان دستگاههای زیر بازنگری و نهایی شد.
١- وزارت علوم، تحقیقات و فناوری.
٢- وزارت جهاد کشاورزی.
٣- وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی.
۴- وزارت دفاع و پشتیبانی نیروهای مسلح.
۵- وزارت صنایع و معادن.
۶- وزارت اقتصاد و دارایی.
۷- وزارت بازرگانی.
۸- سازمان حفاظت محیط زیست.
۹- مرکز ملی تحقیقات مهندسی ژنتیک و تکنولوژی زیستی.
۱۰ – مؤسسه تحقیقات واکسن و سرم سازی رازی.
طرح مساله
در دهه های اخیر، مدیران با فراست به تجربه دریافته اند که برنامه ریزی به روش قدیمی و سنتی قادر به حل مشکلات آنها نیست. از این رو بهره گیری از شیوه مدیریت راهبردی و طرح و برنامه ریزی راهبردی(۱) به عنوان یک ضرورت برای دولت ها، سازمانها، واحدهای تولیدی، سازمانهای عمده نظامی، شرکت های تجاری، خدماتی و غیره در بخش دولتی و خصوصی مطرح شده است. البته باید به این نکته مهم و اساسی توجه داشت که برای تحقق یک راهبرد و برنامه راهبردی در هر سطح، وجود مدیران دارای تفکر راهبردی لازم است وگرنه هر نوع طرح ریزی دقیق و مطلوب در سطح طرح های تهیه شده، باقی خواهد ماند.
معنای راهبرد در فرهنگ لغات و بستر، عبارتست از :
“علم و هنر به کارگرفتن نیروهای مختلف یک ملت ائیروهای سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و …) برای بیشترین حمایت از سیاستهای اتخاذ شده در جهت دستیابی به اهدافی که به دقت انتخاب شده باشند.”
یکی از صاحبنظران علم مدیریت بنام چندلر (Chandler)، راهبرد را این گونهتعریف کرده است :
“تعیین اهداف اساسی طویل المدت برای یک نهاد اقتصادی، نظامی، علمی و
غیره و اتخاذ طرز عمل و تخصیص منابع لازم جهت نیل به این هدفها.”
معنای راهبرد توسعه زیست فناوری در این پروژه عبارتست از :
“علم و هنر بهره گیری هماهنگ از توان اقتصادی، علمی، فنی اجتماعی سیاسی و نظامی در محیط داخلی و خارجی پژوهش برای نیل به وضعیت مطلوبتحقیقات زیست فناوری متناسب با اهداف ملی.”
ابعادعلمی، فنی، سیاسی، اقتصادی و دفاعی - امنیتی زیست فناوری
الف – ابعاد علمی و فنی زیست فناوری
امروزه توجه به «علم» و حاصل آن یعنی فناوری به عنوان میراث بشریت و توجه ویژه به تحقیقات بنیادی برای دستیابی به علما و رسیدن به مرزهای پیشرفت و عبور از این مرزها و کسب استقلال واقعی، از عناصر اصلی و پایه ای فرهنگ جوامع پیشرفته و صنعتی جهان معاصر محسوب می شود.
جورج کی ورث، مشاور علمی رئیس جمهوری ایالات متحده آمریکا در سال ۱۹۸۴ میلادی، هنگام دفاع از اهمیت «علم» و بیان حمایت دولت از پژوهش های بنیادی برای دستیابی به علم، در برابر کمیته علم و صنعت مجلس نمایندگان آن کشور اظهار داشت:”پژوهش بنیادی عامل اصلی رفاه آینده ملت است….. چون منافعش به خیلی جاها می رسد. پژوهش بنیادی در واقع زیربنای ضروری تامین رفاه ملی است.”
تجزیه و تحليل SWOT در ابعاد سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و دفاعی - امنیتی
هدف از تجزیه و تحلیل عوامل داخلی (نقاط قوت و ضعف sw) و عوامل خارجی (فرصتها و تهدیدات OT) یک کشور با یک سازمان این است که تمام واقعیت ها و اطلاعات مربوط به محیط درونی و نیز محیط بیرونی در بر گیرنده آنها مورد ملاحظه فرار گیرد تا تصویر روشن تری از وضعیت موجود کشور و نیز وضعیت مطلوبی که می توان به آن رسید، به دست آید. اما به دلیل گستردگی دامنه اطلاعات، در طرح ریزی راهبردی امکان دسترسی به اطلاعات کامل وجود ندارد و نمی توان همه اطلاعات مورد نیاز برای تجزیه و تحليل SWOT و توصیه های لازم را ارائه نمود. بنابر این بسیاری از اطلاعاتی که در تجزیه و تحليل SWOT در این طرح ریزی استفاده شده، واقعیت های پذیرفته می باشند، اما سایر اطلاعات در چارچوب عقاید، نظریه ها، باورها، قضاوتها و پیش فرضهای معقول به جای مجهولات، و به چای اطلاعاتی که دسترسی به آنها دشوار است، به کار گرفته شده اند.
منظور از محیط داخلی با درونی، عوامل داخلی سازمانها و مراکز تحقیقاتی زیست فناوری و عوامل مرتبط با فعالیتهای این سازمانها در سطح ملی است. منظور از عوامل خارجی نیز اطلاعات خارج از محیط ملی و در سطح بین المللی است که به طور مستقیم و غیرمستقیم بر روی فعالیتهای تحقیقاتی زیست فناوری ایران تاثیر می گذارد.
باید کشورها، سازمانها و نهادها برای گزینش واکنش های کار ساز – از مبان تغییراتی که در محیط های آنها رخ می دهد . به طور مستمر محیط های داخلی و خارجی خود را مورد تجزیه و تحلیل و ارزیابی قرار دهند. هر کشور با سازمان نیز باید به دقت مراقب رویدادها و تحولات باشد و مشاهدات خود را تفسیر نماید.
این تجزیه و تحلیل بر مبنای مدل Sowt در دو مرحله (عمودی و افقی) و در نتیجه ارزیابی هریک از این عوامل داخلی و خارجی در ابعاد قدرت ملی (سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و دفاعی – امنیتی)، انجام گرفته است تا گزینه هایی برای ارتقای وضعیت کنونی زیست فناوری به وضعیتی مطلوب، ارائه شود.
وضعیت موجود کشور در زمینه زیستفناوری
فناوری بیوتکنولوژی با زیستفناوری به مجموعه از فناوریها گفته می شود که در آنها از عناصرزیستی استفاده میگردد. هرچند که مدت زیادی از گسترش این دانش نوین و با ارزش نگذشته، تحولات حاصل از آن فراوان بوده است. به کمک این دانش می توان ژنی از موجود زنده را مورد هدف قرار داد و تغییراتی را بر روی آن اعمال نمود، یعنی میتوان با ایجاد تغییر در محتوای اطلاعات و رائتی سلولهای زنده، ارقام جدید و دلخواه را تولید کرد.
این علم دستاورد قرنها تلاش بشر برای بهرهگیری بهتر از طبیعت جاندار است. وسعت کارآیی زیستفناوری بطور عمده با دستیابی دانشمندان به روشهای دستورزی مولکولی آشکار گشته و تحت عنوان مهندسی ژنتیک مورد بحث قرار میگیرد.
مهندسیژنتیک انقلاب عظیمی در علوم زیستی است که بر پایه دانش و تجربیات حاصل شده در قرن بیستم در زمینه های الکترونیک، کامپیوتر، ریاضیات، شیمی و زیست شناسی مولکولی حاصل شده است. در جهان امروز زیستفناوری تمام ابعاد کاربردی و مصرفی یک جامعه اعم از محصولات کشاورزی، غذایی، دارویی، بهداشتی، زیستمحیطی و صنعت را تحت الشعاع قرار داده، بدون هیچ تردیدی نقش اساسی در توسعه اقتصادی کشورها ایفا کرده است. به همین دلیل، بسیاری از کارشناسان بر این باورند که باید در کشورهای در حال توسعه، مهندسی ژنتیک و زیستفناوری مینای برنامه ریزی در مسائل غذایی و بهداشتی قرار گیرند.