ابعادعلمی، فنی، سیاسی، اقتصادی و دفاعی – امنیتی زیست فناوری
الف – ابعاد علمی و فنی زیست فناوری
پیشرفت های سریع و چشمگیر کشورهای غربی در زمینه تولید و توسعه علم و فناوری در ابعاد مختلف به ویژه در فناوری های نوین مانند “زیست فناوری و نانو تکنولوژی، تلاش این کشورها برای حفظ برتر بهای علمی و فنی نسبت به سایر کشورهای جهان از یک طرف و فقدان حاکمیت علمی در جامعه ایران و ضعیف بودن باورهای علمی مردم برای رسیدن به خودکفایی، خوداتکایی و خودباوری، موجب عقب ماندگی علمی و تکنولوژیکی جامعه ایران در مقایسه با کشورهای پیشرفته و حتی برخی از کشورهای در حال توسعه شده است، که تهدید قابل توجهی برای آینده کشور محسوب می شود. لازم به ذکر است که در این وضعیت عواملی چون نا آگاهی عمومی، نامشخص بودن سیاستها و راهبردها، فعالیتهای پراکنده تحقیقاتی، کمبود اطلاع افزار بی توجهی و نپرداختن به تحقیقات بنیادی برای تولید علم و فناوری و موجب شده است تا ضعف های علمی و فناوری کشور در زمینه زیست فناوری و سایر علوم بیشتر و نمایان تر شود.
فاصله علمی کشور ایران با کشورهای توسعه یافته با مقایسه آماری شاخص های مربوط در سند برنامه سوم توسعه اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی کاملا مشهود است. این مقایسه آماری به شرح زیر است:
” از مهمترین عوامل تشکیل دهنده ظرفیت علمی ، تعداد دانشمندان و پژوهشگران است. علم اساس نتیجه پژوهش است و پژوهشگر عامل اصلی تعیین کننده سطح علم می باشد. تعداد دانشمندان و پژوهشگران در سالهای ۱۳۷۲ و ۱۳۷۷ شمسی به ترتیب ۱۸۸۰۰ نفر و ۲۰۴۰۰ نفر و شاخص تعداد محقق در یک میلیون نفر در سالهای مذکور به ترتیب ۳۲۷ نفر و ۳۳۸ نفر بوده است. حداکثر مقدار اعتبارات پژوهشی نسبت به تولید ناخالص داخلی GDP نیز در سالهای اخیر ۳۱٪ بوده است. مقایسه این شاخص ها با شاخص های مشابه در کشورهای توسعه یافته (حدود ۳۷۰۰ نفر دانشمند و محقق در میلیون نفر و ۳ درصد GDP) شکاف علمی موجود بین کشور ایران و صاحبان اصلی علم در سطح جهان را نشان می دهد و نشانگر بی توجهی نسبت به توسعه علمی در کشور است.”
علی رغم وجود ضعفها و تهدیدات فوق الذکر چنانچه محیط داخلی و بین الملل به دقت مورد مطالعه قرار گیرد، می توان عواملی را تشخیص داد که هر یک در جای خود نقطه قوت و فرصتی را تشکیل می دهد و می تواند پس از تلفیق و
ترکیب مناسب به عنوان پایگاههای حمایتی و پشتیبانی در جهت توسعه فعالیت های تحقیقاتی مورد بهره برداری قرار گیرد. این عوامل عبارتند از:
١- توانایی فنی و مهندسی در بخش. صنایع کشور
۲۔ انسان افزار با نیروی متخصص و تحصیلکرده در رشته های مختلف زیست فناوری.
٣- تجارب مناسب تحقیقاتی در بخش کشاورزی و پزشکی.
۴- توان پژوهشی در مراکز تحقیق و توسعه ( R& D)
۵- وجود اولویت تحقیقاتی برای فناوری های نوین در برنامه های دولت.
۶- امکان استفاده از توان علمی و اجرای پروژه های تحقیقاتی زیست فناوری
با همکاری سازمانهای بین المللی نظیر بونسكو، فائو و یونیدو
۷- دسترسی نسبتأ سهل و آسان به دانش فنی زیست فناوری نسبت به سایر فناوری ها.
ب – ابعاد سیاسی زیست فناوری
مزایای فناوری های بسیار پیشرفته یا نوین این است که امکان توسعه همه جانبه را فراهم نموده و آن را به صورت عامل ضروری برای قدرت ملی مبدل ساخته است. از زمانی که پیروزی در جنگ مدرن به تعداد و کیفیت راههای ارتباطی (شاهراهها و راه آهن)، وسایل ترابری (کامیونها، کشتی ها، هواپیماها)، وسایل دفاعی (تانکها و سلاحهای گوناگون) بستگی یافته است، تولید، ارتباطات و فرهنگ مبنای قدرت کشورها را چند لایه کرده است. امروزه رقابت در عرصه بین المللی برای کسب قدرت به طور وسیعی تغییر شکل یافته، به رقابت برای تولیدات صنعتی و فنی (با استفاده از فناوریهای نوین) مبدل شده است. بنابراین کشورهای بزرگ صنعتی، کشورهای قدرتمندی محسوب می شوند.
پیشرفت در زمینه علوم و فناوری می تواند موجب برانگیختن احساسات تحسین آمیز ملل دیگر – یعنی کسب وجهه (پرستیژ) برای یک کشور – شده، به نوبه خود اتباع آن کشور را نیز نسبت به وطن و دولت مرکزی و فادارتر نماید.
از دیدگاه صاحبنظران علوم سیاسی، قدرت نظامی ندرت غالب است، قدرت اقتنادی – فنی فدرت رواج دهنده می باشد و قدرت فرهنگی و ارتباطی قدرت نافذ محسوب می شود.
آمادگی، برای کسب قدرت مستلزم داشتن سازمانی است که توانایی حمایت از هدفها و سیاست های داخلی و خارجی کشور را داشته باشد. به نظر هانس مورگنتا و دیگر دانشمندان روابط بین الملل، این توانایی می تواند از عوامل زیادی ناشی شود که مهمترین آنها سه عامل زیر است:
(۱) – توسعه فناوری و قدرت ملی بر محور پرورش انسانهای توانمند متخصص و با روحیه.
(۲) – مدیریت قدرت.
(۳) – کیفیت و کمیت نیروهای قدرت ساز. تفاوت در توسعه و سطح فناوری عامل تعیین کننده سرنوشت ملل و تمدن کشورهاست. بشر در قرن بیستم میلادی شاهد دستاوردهای ناشی از چهار نحول بزرگ در توسعه فناوری بود و این چهار تحول در پاسخ به بلند پروازی و برای توانبخشی به انسان حاصل شد، اینک در قرن بیست و یکم میلادی زیست فناوری که یکی از هفت فناوری مدرن و برتر محسوب می شود، به تدریج تمامی شئون زندگی بشر را دگرگون می سازد.
امروزه پیشرفت زیست فناوری و دیگر فناوری ها و دستاوردهای علمی آنها در برخی از کشورهای جهان صرفنظر از نوع حکومت و موقعیت جغرافیایی آنها، تقسیم بندی جدیدی را پدید آورده است. مطالعات علمی بیانگر آن است که هم اکنون کشورهای آمریکا، ژاپن، کانادا و انگلستان در زمینه علم زیست فناوری پیشرو هستند و سایر کشورهای اروپایی به همراه برخی کشورهای در حال توسعه نظیر هند، چین، کره جنوبی و چند کشور دیگر از جمله کشورهای موفق در این فناوری می باشند.
در کشور ایران از حدود ۱۰ سال پیش بحث های جدی در زمینه زیست فناوری نوین مطرح شد، این بحثها منجر به جلب حمایت سیاسی مسؤولين طراز اول کشور برای شروع اقدامات پایه ای و اساسی شد که امروزه می توان از آنها به عنوان نقاط قوت زیست فناوری کشور نام برد. اهم این اقدامات عبارت بودند از:
(۱) – تشکیل مرکز ملی تحقیقات مهندسی ژنتیک و تکنولوژی زیستی.
(۲) – تشکیل کمیته های سیاست گذاری در نهادها و وزارتخانه هایی نظیروزارت بهداشت و درمان و آموزش پزشکی، جهاد کشاورزی، شورای پژوهش های علمی کشور، کمیته ملی زیست فناوری زیر نظر وزیر علوم،تحقیقات و فناوری و …
(۳) – ایجاد رشته های کارشناسی ارشد و دکترای تخصصی در زمینه های مرتبط با زیست فناوری در چند دانشگاه و موسسه پژوهشی.
(۴) – انجام تحقیقات زیست فناوری نوین در مراکز تحقیقاتی با سابقه نظیرانستیتو پاستور ایران و موسسه تحقیقات واکسن و سرم سازی رازی.
(۵) – برقراری ارتباطات علمی و تحقیقاتی با چند کشور اروپایی نظیر اتریش، فرانسه و اسپانیا و برخی سازمانهای بین المللی مانند (۲)GEF (1)ICGEF
(۶) – اجرای پروژه های تحقیقاتی مشترک با چند کشور اروپایی و سازمانهای بین المللی.
(۷) – جلب نظر برخی از مسؤولین و سیاستگذاران کشور، به اهمیت زیست فناوری نوین و استفاده از آن در جهت رفع برخی مشکلات و معضلات راهبردی کشور.
موارد فوق از بعد سیاسی، از جمله عوامل قوت و فرصت بالقوه ای هستند که بستر مناسبی برای پیشرفت و توسعه زیست فناوری در محیط داخلی و بین الملل به حساب می آیند. به عبارت دیگر به دلیل وجود ضعف های داخلی و خارجی و فشارهای خارجی از این فرصت ها و نقاط قوت استفاده چندانی به عمل نیامده است.