تجزيه و تحليل SWOT از بعد اقتصادی

الف – نقاط قوت اقتصادی:

در مدل SWOT از بعد اقتصادی به سه مزیت قابل توجه اشاره شده که می توانند منبع و پایه مناسبی برای توسعه زیست فناوری کشور باشند.

ارزیابی عملکرد کلی دولت در بخش صنعت نشان می دهد که سرمایه گذاری

بسیار زیادی در زمینه سخت افزاری حوزه تولید انجام شده که وضعیت نامتعادلی را میان دو بخش سخت افزاری و نرم افزاری به وجود آورده است. هر چند بعد نرم افزاری از اهمیت بسیاری برای تولید و دانش افزاری برخوردار است، بعد سخت افزاری نیز به عنوان بخش کلیدی فعالیتهای تولیدی محسوب می شود. اصولا این دو بعد لازم و ملزوم یکدیگر هستند، نیروی انسانی آموزش دیده و متخصص مکمل بخش سخت افزاری و تبدیل این کانون بالقوه به فناوری است که می تواند با سازماندهی بخش سخت افزاری و تهیه اطلاعات لازم، بهره مناسب و مفید را به دست آورد. علی رغم وجود نیروی انسانی قابل ملاحظه در ایران، این نیروی انسانی درگیر مشکلات معیشتی، مسائل شخصی، کاری، اداری و برخی مسایل اجتماعی است. عمده ترین مشکل نیروی انسانی متخصص، مسائل مادی و اداری است که باید جهت رفع آنها کوشید. مسائل مادی نیروی انسانی جنبه شخصی و کاری دارد.

باید برای برطرف نمودن موانع موجود بر سر راه نیروی انسانی و هدایت نیروهای مغزی به سمت شکوفایی و خلاقیت در انجام تحقیقات و تولید انبوه محصولات تحقیقاتی، از منابع مالی موجود در صندوق پس انداز ارزی، اعتبارات لازم برای پروژه های تحقیقاتی بنیادی و کاربردی زیست فناوری استفاده شود. همچنین می توان بخشی از بودجه مورد نیاز تحقیقات زیست فناوری را از درآمدهای حاصل از فعالیت های زیست فناوری سنتی تامین نمود. بعنی تمام و یا بخشی از درآمدهای زیست فناوری را برای توسعه و تقویت این فناوری مورد استفاده قرار داد.

ب – نقاط ضعف اقتصادی:

سرمایه گذاری در تحقیقاتی که هدف آن ایجاد فناوری بومی است، می تواند نقطه اتکای ملی و انگوی حقیقی برای توسعه اقتصادی – اجتماعی کشور قرار گیرد. ماهیت وارداتی و غیر بومی فناوری های موجود تاکنون کارایی خود را در جهت توسعه اقتصادی کشور نشان نداده و برای قطع وابستگی اقتصادی به بیگانگان راهگشا نبوده است. در دهه های پایانی قرن بیستم میلادی، وجود فاصله تکنولوژیکی بین کشورهای جهان سوم و کشورهای صنعتی و تاثیر این شکاف بر توسعه اقتصادی کشورهای جهان سوم، موجب شد تا مساله انتقال فناوری به صورت یکی از موضوعات جدی و مورد علاقه کشورهای جهان سوم در مذاکرات و مباحثات اقتصادی و سیاسی بین المللی گنجانده شود. لکن این تجربه با شکست مواجه شد و شکاف بزرگ بین علم و فناوری موجود میان کشورها را از بین نبرد.

مساله تامین منافع کشورهای در حال توسعه در تجارت بین المللی و استقرار روابط عادلانه اقتصادی بین آنها و کشورهای صنعتی، در سال ۱۹۶۴ میلادی با تشکیل اکنفرانس عمران و تجارت سازمان ملل، شکل گرفت. این امر در سال ۱۹۷۴ میلادی مبنای رفرمی قرار گرفت که تحت عنوان «نظم نوین اقتصاد جهانی توسط کشورهای در حال توسعه پذیرفته شد. از موضوعات پایه ای و اساسی برای انجام این رفرم اقتصادی، مساله انتقال فناوری از کشورهای صنعتی غرب موسوم به اشمال» به کشورهای در حال توسعه موسوم به «جنوب» بود. اکنون پس از گذشت چندین دهه از عمر این قول و قرارهای بین المللی، انتقال فناوری به دلایل متعدد صورت علمی به خود نگرفته است و هر روز به فاصله تکنولوژیکی بین کشورهای شمال» و جنوبی افزوده می شود.

یکی از ضعف های عمده زیست فناوری کشور در بعد اقتصادی، عدم سرمایه گذاری کافی در تحقیقات بنیادی و کاربردی در جهت رسیدن به فناوری بومی و به کارگیری فناوری های ایجاد شده برای حل بخشی از معضلات اقتصادی کشور، یعنی سرمایه گذاری کافی برای ایجاد فناوری هایی ست که هدف آنها فراهم کردن بستری مناسب در جهت تامین نیازمندیهای اقتصادی و رفاه اجتماعی کشور است.

خوشبختانه زیست فناوری نوین با دامنه وسیع خود، می تواند راهگشای ابعاد مختلف اقتصادی، اجتماعی، سیاسی، علمی، فناوری ، دفاعی و امنیتی و … باشد با حداقل کمک بسیار موثری در این زمینه ها بنماید. بنابر این برای کاهش ضعفهای اقتصادی زیست فناوری کشور، ضرورت دارد که یک رابطه اصولی و پل مطمئن پین سرمایه گذاری، فعالیتهای تحقیقاتی، بخش صنعت، سیاست گذاری های علمی و نیازهای اقتصادی و اجتماعی کشور به وجود آید تا به تدریج رشته های مرئی و نامرئی وابستگی های علمی و اقتصادی کشور به بیگانگان گسسته و سرانجام قطع شود.

پ – فرصت های اقتصادی:

انجام تحقیقات پایه ای و بنیادی به سرمایه نسبتا زیاد و زمان نیاز دارد. ثمرة این گونه تحقیقات نیز بیشتر صرف پیشبرد تحقیقات کاربردی می شود و فاقد بازده اقتصادی سریع و چشمگیر می باشد، بنابر این باید بدون شک برای انجام آن از

سرمایه گذاری دولتی بهره گرفت، اما در سایر زمینه ها از جمله در انجام تحقیقات کاربردی و تولیدات انبوه می توان از وام سازمانهایی نظیر فائو، پانک آسیایی، بانک اسلامی (بانک توسعه کشورهای اسلامی)، برخی کشورهای ثروتمند مسلمان و برخی کشورهای اروپایی بهرمند شد.

از فرصت های اقتصادی مهم داخلی برای توسعه زیست فناوری، بهره گیری از تواناییهای عظیم مردمی است. از توان اقتصادی مردم نیز می توان به اشکال مختلف استفاده کرد که برخی از آنها می تواند به صورت زیر باشد:

(۱) تشکیل شرکت های سهامی عام با مشارکت و کمک دولت با انتشار اوراق قرضه.

(۲) تشکیل تعاونیهای تحقیقاتی با کمک و حمایت دولت.

(۳) تشکیل شرکتهای خصوصی با اعطای وامهایی با بهره کم و اقساط دراز مدت از سوی بانک های دولتی.

(۴) استفاده از سرمایه های موقوفه و خیریه .

البته در حال حاضر نمونه هایی از اشکال فوق حتی در زمینه زیست فناوری در فعالیتهای مختلف اقتصادی کشور ما در حال انجام است، اما تعداد آنها کم است و باید با تشویق، حمایت و ایجاد مکانیسم های تضمینی از طرف دولت توسعه یابد.

در هر صورت دستیابی به فناوری به ویژه فناوری جدید، مستلزم سرمایه گذاری دولتی و خصوصی در زمینه تحقیق و توسعه به صورت «بنیادی»، «کاربردی و با توسعه ای، آن است.

سهم کشورهای صنعتی و پیشرفته در زمینه هزینه های تحقیق و توسعه به ویژه از نیمه دوم قرن بیستم میلادی به بعد سیر صعودی داشته، اما در کشورهای جهان سوم بجز چند مورد استثنایی، این هزینه همواره سیر نزولی داشته است. یک بررسی سازمان ملل در اواخر قرن بیستم نشان می دهد که هزینه سرانه تحقیق و توسعه برای جمعیت فعال اقتصادی در کشورهای جهان سوم حدود ۳ دلار در سال است، حال آنکه این هزینه برای کشورهای صنعتی و پیشرفته حدود ۱۸۲ دلار می باشد. شاهد مستند این بررسی در مورد کشور ایران، سند برنامه سوم توسعه اقتصادی – اجتماعی کشور است که در فصل ۱۳ (توسعه علوم و فناوری) آورده شده است. این سند بیانگر آن است که حداکثر نسبت اعتبارات پژوهشی به GDP در سالهای اخیر۳۱/۰ درصد بوده است، اما این رقم در کشورهای صنعتی و پیشرفته از ۹/۱ تا ۱/۳درصد در نوسان بوده است. توجه عمیق و دقت به این ارقام و اختلاف فاحش بین آنها، به طور کامل فاصله بسیار زیاد تکنولوژیکی و علمی میان کشورهای پیشرفته و کشور ما را توجیه می کند. البته هر ملت و کشوری با انتخاب مکانیسم هایی درست و اختصاص بهینه منابع خود، می تواند در هر زمان دلخواه به اهدافی که فاصله او را با کشورهای پیشرفته کم می کنند، دسترسی یابد. باید زیست فناوری به دلایلی نظیر جدید بودن دسترسی نسبتا ساده به تجهیزات مورد نیاز تحقیقات، گستردگی دامنه آن، وجود بازار مصرف بسیار زیاد داخلی، امکان صادرات محصولات این فناوری، کمک به توسعه و پیشبرد سایر فناوری های کمک به خودکفایی اقتصادی، امکان احیای محیط زیست، جلوگیری از انقراض و اضمحلال گونه های گیاهی و جانوری، مورد توجه دولت واقع شود. به همین دلیل برای نیل به اهداف تحقیقاتی توسعه زیست فناوری در کشور انتخاب راهبردهایی از نوع WO و SO در راستای بهره گیری از نقاط قوت و فرصت و از بین بردن ضعفها توصیه می شود.