فارماکودینامیک
داروها از نظر تاثیری که بر گیرنده میگذارند به دو دسته تقسیم میشوند:
۱- آگونیست: یعنی دارویی که روی گیرنده مینشیند و گیرنده را فعال میکند. آگونیست efficacy و کارایی دارد.
۲- آنتاگونیست: دارویی که با اتصال به گیرنده مانع از اثر آگونیست بشود؛ آنتاگونیست نامیده میشود. به گیرنده میچسبد و به عنوان یک عامل فیزیکی مزاحم برای اگونیست عمل میکند. همین مزاحمت میتواند باعث القای اثر دارویی شود. مثال برای این مورد داروی پروپرانولول یا ایندرال است. میدانیم که آدرنالین باعث افزایش ضربان قلب و در نتیجه باعث افزایش فشار خون میشود. پروپرانولل قادر است به گیرندهی آدرنالین متصل شود و مانع از اثر آدرنالین میشود در نتیجه باعث کاهش ضربان قلب و کاهش فشارخون میشود.
انواع آنتاگونیست
۱-آنتاگونیست فارماکولوژیک
۲- آنتاگونیست فیزیولوژیک
۳- آنتاگونیست شیمیایی
– آنتاگونیست فارماکولوژیک
فرض کنید یک دارو استفاده شد که بعد از اتصال گیرنده باعث افزایش ضربان قلب میشود که در واقع همان آگونیست است. حال داروی دومی استفاده میشود که روی همان گیرنده نشسته و باعث کاهش ضربان قلب میشود. آنتاگونیستهای فارماکولوژیک بر روی نشستن بر گیرندهی بخصوصی با آگونیست رقابت میکند.
– آنتاگونیست فیزیولوژیک
داروی اول روی گیرنده نشسته و باعث افزایش ضربان قلب میشود و آگونیست آن گیرنده است. داروی دوم که قرار است باعث کاهش ضربان قلب شود روی یک گیرنده دیگر مینشیند و باعث کاهش ضربان قلب و کاهش فشارخون میشود.این دارو به شکل فیزیولوژیک اثر خود را اعمال میکند. در این حالت از دو مکانیسم متفاوت و از دوگیرندهی مختلف استفاده میشود برای کاهش و افزایش ضربان قلب. مثال برای این مورد داروی نیتروگلیسیرین است که برروی گیرندههای نیتراتی مینشیند.
– آنتاگونیست شیمیایی
داروی دوم در این حالت میرود به خود داروی اول میچسبد و خود دارو را حمل میکند. شیمیستها به این حالت «شلاته شدن» میگویند. گیرنده در این حالت دخیل نیست. مثلا در صورت مسمومیت با هپارین به بیمار پروتامین سولفات میدهند که کارش این است که به پروتامین میچسبد و مانع از اثر هپارین میشود.
رقابتی و غیررقابتی بودن داروها
فارماکولوژی به طور کلی به دو دسته تقسیم میشود ۱-برگشت پذیر (یا رقابتی) ۲برگشت ناپذیر (غیررقابتی) اگر آنتاگونیستی که به جای آگونیست روی گیرنده نشسته است چنان پیوند شلی داشت که به راحتی توسط آگونیست جایگزین میشود به آن انتاگونیست برگشت پذیر یا رقابتی میگویند. اگر آنتاگونیستی که روی گیرنده نشست چنان پیوند کووالانسی محکمی تشکیل داده بود که به وسیلهی آگونیست قابل جدا شدن نباشد به آن میگویند برگشت ناپذیر یا غیر رقابتی.
منحنی های «دوز – پاسخ»
– منحنی دوز- پاسخ (Dose-Responce)
به منحنی زیر توجه کنید. این منحنی رابطهی مقدار غلظت و اثر دارو را نشان میدهد. از روی این منحنی ما قادر هستیم قدرت (potency) دارو را درک کنیم
خط افقی نمایش مقدار داروی مصرفی است
خط عمودی نمایش میزان تأثیر داروی مصرفی است.
اثر دارو در نقطهی بخصوصی به حداکثر کارایی خود میرسد که این نقطه را بر روی منحنی با Emax میشناسند. بعد از این نقطه هر چه قدر داروی بیشتری مصرف شود مقدار اثر دارو افزایش نخواهد یافت.
به مقداری از دارو که بتواند ۵۰ درصد از اثر حداکثر (Emax) دارو را نشان دهد ED50 یا EC50 (ایی.دی فیفتی یا ایی.سی. فیفتی) میگویند که در آن D نمایندهی dose و C نمایندهی Concentration یا غلظت است. از روی مقدار ED50 یک دارو میتوانیم به قدرت یا potency دارو پی ببریم. برای درک بهتر به سوال زیر پاسخ دهید:
– دو دارو داریم اولی با ED50 برابر ۲۰ و دومی با ED50 برابر ۴۰ کدام دارو قدرتمندتر یا potentتر میباشد؟
دارویی که بتواند با ED50 کمتری تأثیر و پاسخ بیشتری ایجاد کند قدرت بیشتری دارد.
۲- منحنی مقدار-اتصال (Dose-binding)
منظور از اتصال، اشغال گیرندههاست. در نقطهی ماکزیمم کل گیرندهها اشغال شدهاند.
مقدار دوزی که در آن ۵۰ درصد از گیرندهها اشغال شده باشند Kd میگویند. اگر دارویی بتواند با مقدار کمتری گیرندههای بیشتری اشغال کند میگویند افینیتی بیشتری دارد. از مجموع افینیتی و پوتنتی میگویند که یک داروی کارآمدی است.
۳-منحنی دوز کشندهی دارو
مقدار دوزی از دارو که بتواند ۵۰ درصد از حیوانات را بکشد Ld50 نامیده میشود. (L برای Lethal)
مقدار دوزی از دارو که بتواند ۵۰ درصد از حیوانات را مسموم کند Td50نامیده میشود (T برای Toxic)
هر چه قدر Ld50 یا Td50 بالاتر باشد بهتر است چون دست پزشک بازتر است به نوعی خطای پزشک در افزایش دوز دارو کمتر به بیمار ضرر خواهد رساند.
– آیا الزاما باید ۵۰ درصد گیرندهها اشغال شود تا بتوانیم که اثر ۵۰ درصد دارو را ببینیم؟
خیر، گاهی با سی درصد اتصال به گیرنده ها ما میتوانیم ۵۰ درصد پاسخ را ببینیم. در این حالت ما گیرندههای یدکی خواهیم داریم.
سلام و درود
آقا حرف p اسم بعضی شربت ها به چه معناست؟ و دلیل اسم گذاریش چیست؟اکثرا هم روی اون دارو ها و شربت هایی هست که خواب اور یا انگار دوز داریی از مخدر داره
سلام دوست گرامی
در پاسخ باید بگویم برای نامگذاری داروها معمولاً از اسامی ژنریک استفاده میشود که ذر واقع اسم شیمیایی آن دارو است؛ اما وقتی یک شرکت یک دارو را تولید میکند ممکن است نام دیگری برای آن دارو انتخاب کند که مربوط به آن شرکت باشد. در قدیم ازآنجاییکه شرکتهای دارویی چندان متنوع نبودند وقتی یک شرکت اسم یک دارو را عوض میکرد همگان آن اسم دوم را نیز میشناختند. مثلاً دیازپام اسم ژنریک یک داروی خوابآور و شل کنندهی عضلات است نام این دارو از مادهی مؤثر دارویی تشکیلدهندهی آن که desmethyldiazepam است گرفته شده است؛ اما نام تجاری والیوم توسط شرکت داروسازی که آن را میفروخت اختیار شد. البته در بسیاری از موارد وقتی داروهایی در یک خانوادهی دارویی قرار میگیرند اسامی مشابهی دارند که البته در مورد تمام داروهای آن خانواده صدق نمیکند. مثلاً اکسازپام و دیازپام هر دو از خانوادهی بنزودیازپینها هستند و نامهای آنها شبیه هم است، اما زولپیدم یا آلپرازولام هم که از همین خانواده هستند در نامگذاری هیچ شباهتی به آن دو ندارند. امروزه تعداد شرکتهای دارویی که داروها را به مردم عرضه میکنند بسیار زیاد است بنابراین ممکن است یک دارو با نامهای مختلفی شناخته شود بنابراین بهتر است بهجای اسم تجاری دارو به نام ژنریک آن توجه شود که همیشه در زیر نام تجاری ذکر میشود.